ติวกฎหมาย กม. ปกครอง ข้อ 5 part 5
nbLM คู่มือทบทวนความรู้: กฎหมายปกครอง
เอกสารนี้สังเคราะห์เนื้อหาสำคัญจากบทติวกฎหมายปกครอง เพื่อใช้เป็นแนวทางทบทวนความเข้าใจในหัวข้อหลักที่มักออกข้อสอบ ประกอบด้วยแบบทดสอบความเข้าใจพร้อมเฉลย คำถามสำหรับข้อสอบอัตนัย และอภิธานศัพท์คำสำคัญ
——————————————————————————–
แบบทดสอบความเข้าใจ
คำชี้แจง: จงตอบคำถามต่อไปนี้โดยสังเขป (ความยาว 2-3 ประโยค) เพื่อทดสอบความเข้าใจในประเด็นสำคัญ
- หลักนิติรัฐคืออะไร และมีที่มาจากแนวคิดทางทฤษฎีใด?
- จงอธิบายสาระสำคัญประการแรกของหลักนิติรัฐที่ว่าด้วย “การกระทำของฝ่ายบริหารต้องชอบด้วยกฎหมาย”
- ภายใต้หลักนิติรัฐ กฎหมายที่ให้อำนาจรัฐล่วงล้ำสิทธิเสรีภาพของราษฎรได้นั้น ต้องมีลักษณะสำคัญอย่างไร?
- องค์กรใดมีหน้าที่ควบคุมความชอบด้วยกฎหมายของการกระทำของฝ่ายบริหารและฝ่ายนิติบัญญัติ และองค์กรดังกล่าวต้องมีคุณสมบัติที่สำคัญที่สุดอย่างไร?
- กฎหมายปกครองมีความสัมพันธ์กับหลักนิติรัฐอย่างไร?
- บริการสาธารณะ (Public Service) คืออะไร และต้องประกอบด้วยเงื่อนไขสำคัญสองประการอะไรบ้าง?
- กิจกรรมของรัฐวิสาหกิจหรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นถือเป็นบริการสาธารณะหรือไม่ เพราะเหตุใด?
- เหตุใดกิจกรรมขององค์กรสาธารณกุศลของเอกชน (NGO) จึงไม่ถือว่าเป็นบริการสาธารณะตามหลักกฎหมายมหาชน แม้จะมีวัตถุประสงค์เพื่อประโยชน์ส่วนรวม?
- กฎหมายปกครองให้อำนาจพิเศษแก่หน่วยงานทางปกครองที่เรียกว่าอะไร และอำนาจนี้มีลักษณะเด่นอย่างไร?
- ตามหลักนิติรัฐ การที่เจ้าหน้าที่จะเข้าจำกัดสิทธิเสรีภาพของประชาชน เช่น การจับกุมหรือการตรวจค้น ต้องเป็นไปเพื่อวัตถุประสงค์ใดและอยู่ภายใต้ขอบเขตอย่างไร?
——————————————————————————–
เฉลยแบบทดสอบความเข้าใจ
- หลักนิติรัฐ คือหลักการที่กำหนดให้รัฐต้องยอมตนอยู่ภายใต้กฎหมาย หลักการนี้มีที่มาจากทฤษฎีเสรีนิยมซึ่งเน้นการประกันเสรีภาพของปัจเจกชน เพื่อป้องกันมิให้ผู้ปกครองใช้อำนาจตามอำเภอใจริดรอนสิทธิของประชาชน
- การกระทำของฝ่ายบริหารต้องชอบด้วยกฎหมาย หมายความว่า การที่องค์กรฝ่ายบริหารหรือฝ่ายปกครองจะกระทำการใดๆ ที่กระทบต่อประชาชนได้นั้น จะต้องมีกฎหมายให้อำนาจไว้อย่างชัดแจ้งเท่านั้น และการใช้อำนาจนั้นต้องอยู่ภายใต้กรอบและขั้นตอนที่กฎหมายกำหนด จะกระทำตามอำเภอใจไม่ได้
- กฎหมายที่ให้อำนาจรัฐล่วงล้ำสิทธิเสรีภาพของราษฎรได้ จะต้องระบุข้อความไว้อย่างชัดเจนว่าองค์กรใดมีอำนาจ สามารถทำได้ในกรณีใด และมีขอบเขตอย่างไร ที่สำคัญกฎหมายต้องไม่ให้อำนาจเกินขอบเขตแห่งความจำเป็นเพื่อดำรงไว้ซึ่งประโยชน์สาธารณะ
- องค์กรฝ่ายตุลาการ มีหน้าที่ควบคุมความชอบด้วยกฎหมายของการกระทำของฝ่ายบริหาร และควบคุมไม่ให้กฎหมายของฝ่ายนิติบัญญัติขัดต่อรัฐธรรมนูญ คุณสมบัติที่สำคัญที่สุดขององค์กรฝ่ายตุลาการคือ ต้องมีความเป็นอิสระ จากการแทรกแซงหรือกดดันของฝ่ายบริหารและฝ่ายนิติบัญญัติ
- กฎหมายปกครองเป็นกฎหมายที่ให้อำนาจมหาชนแก่หน่วยงานทางปกครองและเจ้าหน้าที่ของรัฐในการออกคำสั่งบังคับเอกชน ดังนั้น หน่วยงานเหล่านี้จึงต้องปฏิบัติตามหลักนิติรัฐอย่างเคร่งครัด คือจะใช้อำนาจได้ต่อเมื่อมีกฎหมายให้อำนาจและต้องกระทำภายในขอบเขตที่กฎหมายกำหนดเท่านั้น
- บริการสาธารณะ คือ กิจกรรมที่จัดทำขึ้นเพื่อตอบสนองต่อประโยชน์สาธารณะหรือความต้องการของประชาชนส่วนใหญ่ โดยต้องประกอบด้วย 2 เงื่อนไข คือ 1) ต้องเป็นกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับนิติบุคคลในทางกฎหมายมหาชน (ไม่ว่าทางตรงหรือทางอ้อม) และ 2) ต้องมีวัตถุประสงค์เพื่อประโยชน์สาธารณะ
- ถือว่าเป็นบริการสาธารณะ เพราะรัฐวิสาหกิจและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นนิติบุคคลในทางกฎหมายมหาชนที่ดำเนินกิจกรรมด้วยตนเอง ซึ่งเข้าเงื่อนไขข้อแรก และกิจกรรมที่ทำก็มุ่งตอบสนองต่อประโยชน์สาธารณะ ซึ่งเข้าเงื่อนไขข้อที่สอง
- กิจกรรมของ NGO ไม่ถือเป็นบริการสาธารณะ เพราะแม้จะมีวัตถุประสงค์เพื่อประโยชน์สาธารณะ แต่ NGO ไม่มีความเกี่ยวข้องกับนิติบุคคลในทางกฎหมายมหาชน ไม่ว่าจะเป็นการดำเนินการเองโดยตรงหรือได้รับการมอบหมายจากรัฐ จึงขาดองค์ประกอบสำคัญข้อแรกไป
- กฎหมายปกครองให้อำนาจที่เรียกว่า “อำนาจมหาชน” หรือ “อำนาจรัฐ” ซึ่งมีลักษณะเด่นคือเป็นอำนาจที่เหนือกว่าเอกชน ทำให้หน่วยงานทางปกครองสามารถแสดงเจตนาฝ่ายเดียวเพื่อออกคำสั่งหรือกำหนดกฎเกณฑ์ให้เอกชนต้องปฏิบัติตามได้โดยไม่จำเป็นต้องได้รับความยินยอม
- การจำกัดสิทธิเสรีภาพของประชาชนจะกระทำได้เท่าที่จำเป็น เพื่อดำรงไว้ซึ่งประโยชน์สาธารณะเท่านั้น และต้องไม่กระทำเกินขอบเขตหรือเกินกว่าเหตุ เช่น การเข้าจับกุมผู้กระทำผิดเพื่อไม่ให้ไปสร้างความเสียหายแก่คนส่วนใหญ่
——————————————————————————–
คำถามสำหรับข้อสอบอัตนัย
คำชี้แจง: จงใช้ความรู้ความเข้าใจจากแหล่งข้อมูลเพื่อตอบคำถามเชิงวิเคราะห์ต่อไปนี้ (ไม่ต้องตอบคำถาม)
- จงอธิบายหลักนิติรัฐโดยละเอียด ทั้งความหมาย สาระสำคัญ 3 ประการ และความสัมพันธ์กับกฎหมายปกครอง โดยยกตัวอย่างประกอบตามที่ได้ศึกษามา
- “การกระทำทั้งหลายของฝ่ายปกครองต้องชอบด้วยกฎหมาย” และ “กฎหมายทั้งหลายที่ตราขึ้นต้องชอบด้วยกฎหมาย” มีความหมายและสำคัญอย่างไรต่อการคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชนตามหลักนิติรัฐ จงวิเคราะห์
- จงอธิบายแนวคิดเรื่องบริการสาธารณะ (Public Service) ว่ามีความหมายและองค์ประกอบอย่างไร และวิเคราะห์ว่าเหตุใดกิจกรรมที่ดำเนินการโดยนิติบุคคลในทางกฎหมายมหาชนจึงถือเป็นบริการสาธารณะได้ ในขณะที่กิจกรรมของ NGO ซึ่งมีวัตถุประสงค์เพื่อประโยชน์สาธารณะเช่นกัน กลับไม่ถูกจัดว่าเป็นบริการสาธารณะ
- จากที่ได้ศึกษามา ฝ่ายตุลาการที่มีความเป็นอิสระมีความสำคัญต่อหลักนิติรัฐอย่างไร จงอภิปรายถึงบทบาทและหน้าที่ในการควบคุมการใช้อำนาจรัฐของฝ่ายบริหารและฝ่ายนิติบัญญัติ
- กฎหมายปกครองเป็นเครื่องมือสำคัญในการทำให้หลักนิติรัฐเกิดผลในทางปฏิบัติได้อย่างไร จงอธิบายโดยเชื่อมโยงกับอำนาจมหาชนของหน่วยงานทางปกครอง และกลไกการควบคุมการใช้อำนาจตามที่กฎหมายกำหนด
——————————————————————————–
อภิธานศัพท์
| คำศัพท์ | คำนิยาม |
| หลักนิติรัฐ | หลักการที่รัฐต้องยอมตนอยู่ภายใต้บังคับแห่งกฎหมาย มีรากฐานจากทฤษฎีเสรีนิยมที่มุ่งประกันเสรีภาพของปัจเจกชนจากการใช้อำนาจตามอำเภอใจของผู้ปกครอง |
| บริการสาธารณะ (Public Service) | กิจกรรมที่จัดทำขึ้นเพื่อตอบสนองประโยชน์สาธารณะและความต้องการของคนส่วนใหญ่ โดยต้องมีองค์ประกอบสำคัญ 2 ประการ คือ ต้องเกี่ยวข้องกับนิติบุคคลในทางกฎหมายมหาชน และต้องมีวัตถุประสงค์เพื่อประโยชน์สาธารณะ |
| ประโยชน์สาธารณะ (Public Interest) | ความต้องการหรือผลประโยชน์ของประชาชนส่วนรวมหรือคนส่วนใหญ่ |
| นิติบุคคลในทางกฎหมายมหาชน | นิติบุคคลที่จัดตั้งขึ้นและยกเลิกโดยอาศัยอำนาจตามกฎหมายมหาชน และมีอำนาจมหาชนซึ่งเอกชนทั่วไปไม่มี เช่น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น รัฐวิสาหกิจ |
| อำนาจมหาชน | อำนาจรัฐที่กฎหมายปกครองมอบให้แก่หน่วยงานทางปกครองหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐ ซึ่งเป็นอำนาจที่เหนือกว่าเอกชน สามารถออกคำสั่งหรือบังคับให้เอกชนปฏิบัติตามได้โดยไม่ต้องอาศัยความยินยอม |
| นิติกรรมทางปกครอง | การแสดงเจตนาฝ่ายเดียวของหน่วยงานทางปกครองหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐเพื่อสร้างผลทางกฎหมาย โดยไม่จำเป็นต้องได้รับความยินยอมจากเอกชนผู้รับคำสั่ง เช่น กฎ และคำสั่งทางปกครอง |
| องค์กรสาธารณกุศลของเอกชน (NGO) | องค์กรเอกชนที่แม้จะมีวัตถุประสงค์ในการกระทำเพื่อประโยชน์สาธารณะ แต่เนื่องจากไม่มีความเกี่ยวข้องกับนิติบุคคลในทางกฎหมายมหาชน (ไม่ว่าทางตรงหรือทางอ้อม) การกระทำขององค์กรจึงไม่ถือเป็นบริการสาธารณะตามความหมายของกฎหมายมหาชน |
| ฝ่ายปกครอง / ฝ่ายบริหาร | องค์กรของรัฐที่มีหน้าที่ในการนำกฎหมายไปบังคับใช้และจัดทำบริการสาธารณะเพื่อตอบสนองความต้องการของประชาชน |
| ฝ่ายนิติบัญญัติ | องค์กรที่มีหน้าที่ในการตรากฎหมาย ซึ่งควรเป็นองค์กรที่ยึดโยงกับประชาชน เพื่อให้กฎหมายที่ตราขึ้นมีความชอบธรรม |
| ฝ่ายตุลาการ | องค์กรที่มีอำนาจในการตรวจสอบและควบคุมให้การกระทำของฝ่ายบริหารและกฎหมายที่ตราโดยฝ่ายนิติบัญญัติมีความชอบด้วยกฎหมายและรัฐธรรมนูญ โดยต้องมีความเป็นอิสระ |