บทนำกฎหมายครอบครัว

กฎหมายครอบครัวเป็นสาขาวิชาที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและต่อเนื่อง การศึกษาในสาขานี้ไม่เพียงแต่เป็นการทำความเข้าใจกฎเกณฑ์ที่ใช้บังคับความสัมพันธ์ส่วนบุคคล แต่ยังเป็นการสำรวจความเชื่อมโยงอันลึกซึ้งระหว่างกฎหมายกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคม การทำความเข้าใจพลวัตเหล่านี้จึงเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งในการเตรียมตัวสอบ เพื่อให้สามารถวิเคราะห์และปรับใช้หลักกฎหมายกับข้อเท็จจริงที่เปลี่ยนแปลงไปได้อย่างแม่นยำ

1. ภาพรวมและพลวัตของกฎหมายครอบครัว (Overview and Dynamics of Family Law)

กฎหมายครอบครัวของอังกฤษไม่ใช่ชุดกฎเกณฑ์ที่หยุดนิ่ง แต่เป็นสาขาที่มีวิวัฒนาการอย่างต่อเนื่อง โดยได้รับอิทธิพลจากการปฏิรูปกฎหมายครั้งสำคัญ การเปลี่ยนแปลงทางสังคม และอิทธิพลระหว่างประเทศที่เพิ่มมากขึ้น ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมามีการพัฒนาที่สำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านกฎหมายเด็ก ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงความพยายามในการปรับปรุงกฎหมายให้สอดคล้องกับสภาพสังคมสมัยใหม่

การเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วของกฎหมายครอบครัวอังกฤษปรากฏชัดผ่านการปฏิรูปกฎหมายที่สำคัญหลายฉบับ ตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดได้แก่:

พระราชบัญญัติปฏิรูปกฎหมายครอบครัว ค.ศ. 1987 (Family Law Reform Act 1987) ซึ่งปฏิรูปกฎหมายส่วนใหญ่ที่เกี่ยวข้องกับบุตรของคู่สมรสที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส
พระราชบัญญัติเด็ก ค.ศ. 1989 (Children Act 1989) ซึ่งมีผลใช้บังคับในปี ค.ศ. 1991 และนำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงขั้นพื้นฐานและครอบคลุมกฎหมายแพ่งส่วนใหญ่ที่เกี่ยวกับเด็ก
พระราชบัญญัติการสนับสนุนบุตร ค.ศ. 1991 (Child Support Act 1991) ซึ่งได้จัดตั้งระบบใหม่ในการจัดการค่าเลี้ยงดูบุตร โดยเริ่มใช้ในเดือนเมษายน ค.ศ. 1993 และโอนย้ายอำนาจจากศาลไปยังหน่วยงานสนับสนุนบุตร (Child Support Agency)

นอกจากนี้ กฎหมายครอบครัวยังมีมิติระหว่างประเทศที่เพิ่มมากขึ้น ซึ่งเป็นผลมาจากการเดินทางและการย้ายถิ่นฐานที่สะดวกขึ้นทั่วโลก ทำให้เกิดประเด็นทางกฎหมายใหม่ๆ เช่น การรับรองการสมรสและการหย่าร้างในต่างประเทศ รวมถึงการยื่นขอความช่วยเหลือทางการเงินในอังกฤษหลังจากการหย่าร้างในต่างประเทศ ความสำคัญของมิติระหว่างประเทศนี้สะท้อนผ่านอนุสัญญาหลายฉบับที่กำกับดูแลประเด็นต่างๆ เช่น การลักพาตัวเด็ก และการบังคับใช้ค่าอุปการะเลี้ยงดูซึ่งกันและกัน โดยมีอนุสัญญาที่สำคัญอย่างยิ่งสองฉบับที่มีอิทธิพลต่อกฎหมายครอบครัวของอังกฤษ ได้แก่

อนุสัญญายุโรปว่าด้วยการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพขั้นพื้นฐาน (European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms – ECHR): อนุสัญญานี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มาตรา 8 ซึ่งให้สิทธิในการเคารพชีวิตส่วนตัวและครอบครัว และ มาตรา 12 ซึ่งให้สิทธิในการสมรสและสร้างครอบครัว แม้ว่าอนุสัญญาฯ จะยังไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของกฎหมายอังกฤษโดยตรง แต่การฟ้องร้องคดีต่อสหราชอาณาจักรภายใต้อนุสัญญาฯ ได้สร้างแรงกดดันให้รัฐบาลต้องปรับปรุงแก้ไขกฎหมายในหลายประเด็น เช่น การเข้าถึงบุตรที่อยู่ในความดูแลของรัฐ
อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยสิทธิเด็ก ค.ศ. 1989 (United Nations Convention on the Rights of the Child 1989 – UNCRC): อนุสัญญานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อส่งเสริมและปกป้องสิทธิเด็กทั่วโลก แม้จะไม่มีศาลสำหรับบังคับใช้โดยตรง แต่คณะกรรมการสิทธิเด็กแห่งสหประชาชาติ (UN Committee on the Rights of the Child) ซึ่งจัดตั้งขึ้นตามอนุสัญญาฯ จะทำหน้าที่ติดตามการปฏิบัติตามอนุสัญญาของรัฐภาคี และให้ข้อเสนอแนะในการปฏิรูปกฎหมายแก่รัฐบาลที่เกี่ยวข้อง

การทำความเข้าใจพลวัตเหล่านี้แสดงให้เห็นว่ากฎหมายครอบครัวมีการปรับตัวอย่างต่อเนื่อง ซึ่งนำเราไปสู่การพิจารณาหน้าที่หลัก ขอบเขต และลักษณะพื้นฐานของกฎหมายในสาขานี้ต่อไป

2. หน้าที่ ขอบเขต และลักษณะของกฎหมายครอบครัว (Function, Scope, and Nature of Family Law)

การทำความเข้าใจหน้าที่หลักของกฎหมายครอบครัวมีความสำคัญในเชิงกลยุทธ์ เพราะเป็นการสร้างกรอบแนวคิดที่จำเป็นสำหรับการวิเคราะห์และประเมินประสิทธิภาพของกฎหมาย การกำหนดหน้าที่เหล่านี้ช่วยให้เราเข้าใจธรรมชาติของกฎหมายครอบครัวและใช้เป็นเกณฑ์ในการตัดสินความสำเร็จหรือความล้มเหลวของกฎหมายในการตอบสนองต่อความต้องการของสังคม

มีกรอบแนวคิดทางทฤษฎีที่แตกต่างกันในการอธิบายหน้าที่ของกฎหมายครอบครัว ดังนี้

กรอบแนวคิดของ Bromley และ Lowe:
- การกำหนดและเปลี่ยนแปลงสถานะ (Defining and altering status): เช่น การสมรส การหย่า และความเป็นบิดามารดา
- การจัดหากลไกในการระงับข้อพิพาท (Providing mechanisms for resolving disputes): เช่น ข้อพิพาทเรื่องทรัพย์สินหรือการดูแลบุตร
- การให้ความคุ้มครองทางกายภาพและเศรษฐกิจ (Providing physical and economic protection): เช่น คำสั่งห้ามกระทำการรุนแรง
- การปรับปรุงและแบ่งทรัพย์สิน (Adjusting and dividing property): เช่น การแบ่งสินสมรสเมื่อหย่าร้าง
กรอบแนวคิดของ Eekelaar:
- หน้าที่ในการคุ้มครอง (Protective function): ให้ความคุ้มครองแก่สมาชิกในครอบครัว
- หน้าที่ในการปรับปรุง (Adjustive function): ปรับเปลี่ยนความสัมพันธ์และสถานะทางกฎหมาย
- หน้าที่ในการสนับสนุน (Supportive function): สนับสนุนโครงสร้างครอบครัว

ในส่วนของขอบเขต กฎหมายครอบครัวมุ่งเน้นไปที่ ครอบครัวเดี่ยว (nuclear family) ซึ่งประกอบด้วยบิดา มารดา และบุตรเป็นหลัก และขยายขอบเขตไปถึง คู่ครองที่อยู่กินด้วยกันโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส (cohabitants) แต่โดยทั่วไปแล้วไม่ได้ครอบคลุมถึงครอบครัวขยาย (extended family) เช่น ปู่ย่าตายาย หรือลุงป้าน้าอา อย่างไรก็ตาม ขอบเขตนี้ไม่ได้ตายตัวเสมอไป และในบางกรณี สมาชิกครอบครัวคนอื่นๆ อาจยื่นคำร้องต่อศาลได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายใต้พระราชบัญญัติเด็ก ค.ศ. 1989

ลักษณะพื้นฐานที่สำคัญที่สุดของกฎหมายครอบครัวคือการใช้ ดุลยพินิจ (discretionary) อย่างมาก ดุลยพินิจนี้มีความจำเป็นเพื่อจัดการกับความหลากหลายที่ไม่สิ้นสุดของสถานการณ์ในครอบครัว (the infinite variety of family circumstances) อย่างไรก็ตาม การใช้ดุลยพินิจของศาลไม่ได้เป็นไปโดยไร้ขอบเขต แต่จะมีกฎหมายกำหนดหลักเกณฑ์ชี้นำไว้ในรูปแบบของ รายการตรวจสอบตามกฎหมาย (statutory checklists) เพื่อให้ศาลพิจารณา ตัวอย่างเช่น:

มาตรา 1(3) แห่งพระราชบัญญัติเด็ก ค.ศ. 1989 (s.1(3) of the Children Act 1989): สำหรับคดีที่เกี่ยวข้องกับสวัสดิภาพของเด็ก
มาตรา 25 แห่งพระราชบัญญัติคดีคู่สมรส ค.ศ. 1973 (s.25 of the Matrimonial Causes Act 1973): สำหรับการพิจารณาคำสั่งทางการเงินและทรัพย์สินเมื่อหย่าร้าง

แนวคิดเรื่องการระงับข้อพิพาทนี้ได้พัฒนาไปสู่การใช้วิธีการสมัยใหม่ เช่น การไกล่เกลี่ยและการประนีประนอม ซึ่งกลายเป็นหัวใจสำคัญของกฎหมายครอบครัวในปัจจุบัน

3. ความสำคัญของการไกล่เกลี่ยและประนีประนอม (The Importance of Conciliation and Mediation)

ในยุคปัจจุบัน กฎหมายครอบครัวได้เปลี่ยนแปลงแนวทางจากการดำเนินคดีแบบแพ้-ชนะในศาล (adversarial litigation) ไปสู่การระงับข้อพิพาททางเลือก (Alternative Dispute Resolution – ADR) มากขึ้น การเปลี่ยนแปลงนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะมีเป้าหมายเพื่อลดความเป็นปฏิปักษ์ ความบอบช้ำทางจิตใจ และค่าใช้จ่ายสำหรับครอบครัวที่กำลังเผชิญกับความขัดแย้ง การเปลี่ยนแปลงนี้ยังได้รับการสนับสนุนจากองค์กรวิชาชีพ เช่น สมาคมกฎหมายครอบครัวของทนายความ (Solicitors’ Family Law Association – SFLA) ซึ่งมีเป้าหมายเพื่อ “ส่งเสริมแนวทางการประนีประนอมมากกว่าการฟ้องร้องในการระงับข้อพิพาทในครอบครัว”

แม้ว่าคำว่า ‘mediation’ (การไกล่เกลี่ย) และ ‘conciliation’ (การประนีประนอม) จะถูกใช้ในบริบทของ ADR แต่มีความแตกต่างกันในทางปฏิบัติ ดังนี้

Mediation หมายถึงกระบวนการ ADR ที่ครอบคลุมข้อพิพาททุกประเภทที่อาจเกิดขึ้นเมื่อหย่าร้าง ทั้งในเรื่องการเงิน ทรัพย์สิน และการจัดการเรื่องบุตร
Conciliation ในอดีตมักหมายถึงกระบวนการ ADR ที่จำกัดอยู่เฉพาะข้อพิพาทที่เกี่ยวกับบุตรเท่านั้น

วิธีการระงับข้อพิพาททางเลือกเหล่านี้ถูกนำไปใช้ในทางปฏิบัติผ่านโครงการหลักสองรูปแบบ:

โครงการนอกศาล (Out-of-court schemes): ดำเนินการโดยองค์กรอาสาสมัครต่างๆ ซึ่งเป็นสมาชิกของสมาคมบริการไกล่เกลี่ยและประนีประนอมครอบครัวแห่งชาติ (National Association of Family Mediation and Conciliation Services – NAFMCS)
โครงการในศาล (In-court schemes): เป็นกระบวนการที่คู่กรณี ที่ปรึกษากฎหมาย และเจ้าหน้าที่สวัสดิภาพจากศาลคดีหย่าร้าง (divorce court welfare officer) จะประชุมร่วมกันในห้องที่แยกจากห้องพิจารณาคดีเพื่อพยายามหาข้อตกลง

อย่างไรก็ตาม การไกล่เกลี่ยก็มีข้อวิพากษ์วิจารณ์เช่นกัน ประเด็นสำคัญที่ถูกหยิบยกขึ้นมาคือการขาดกระบวนการที่ชัดเจน ซึ่งส่งผลให้แนวปฏิบัติมีความหลากหลาย นอกจากนี้ยังมีความกังวลเกี่ยวกับความไม่สมดุลของอำนาจต่อรองระหว่างคู่กรณี ซึ่งอาจทำให้ฝ่ายที่แข็งแกร่งกว่าสามารถบีบบังคับให้เกิดข้อตกลงที่ไม่เป็นธรรมได้ และมีความเสี่ยงที่จะสร้าง “กระบวนการยุติธรรมที่ไร้ทนายความ” (lawyerless justice) ซึ่งอาจคุกคามหลักนิติธรรมได้

จากวิธีการระงับข้อพิพาทเหล่านี้ เราจะไปสู่การพิจารณาโครงสร้างของศาลที่ทำหน้าที่พิจารณาคดีครอบครัวต่อไป

4. ศาลที่บังคับใช้กฎหมายครอบครัว (Courts Administering Family Law)

แม้ว่าในอังกฤษและเวลส์จะไม่มี “ศาลครอบครัว” ที่รวมศูนย์เพียงแห่งเดียว แต่ก็มีโครงสร้างศาลผู้ชำนาญการ 3 ระดับที่รับผิดชอบคดีครอบครัวโดยเฉพาะ การทำความเข้าใจโครงสร้างนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการทำความเข้าใจเขตอำนาจศาลในคดีประเภทต่างๆ

ก่อนที่จะพิจารณาโครงสร้างศาล สิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจความแตกต่างระหว่างคดีกฎหมายมหาชนและคดีกฎหมายเอกชนในบริบทของกฎหมายครอบครัว:

คดีกฎหมายมหาชน (Public law cases): เป็นคดีที่เกี่ยวข้องกับหน่วยงานท้องถิ่นและหน่วยงานของรัฐ เช่น การยื่นคำร้องขอให้เด็กอยู่ในความดูแล (care order) หรือคำสั่งคุ้มครองฉุกเฉิน (emergency protection order)
คดีกฎหมายเอกชน (Private law cases): เป็นข้อพิพาทระหว่างเอกชนด้วยกันเอง เช่น การดำเนินคดีหย่าร้าง การขอความช่วยเหลือทางการเงิน หรือคำสั่งกำหนดที่อยู่อาศัยของบุตร (residence order)

ระบบศาล 3 ระดับที่รับผิดชอบคดีครอบครัวมีดังนี้:

ศาลพิจารณาคดีครอบครัวของแมจิสเตรต (Magistrates’ Family Proceedings Courts)

ศาลนี้พิจารณาคดีโดยผู้พิพากษาสมทบ (lay magistrates) ที่ผ่านการฝึกอบรมพิเศษด้านงานครอบครัว ศาลมีเขตอำนาจในการพิจารณาคำสั่งในคดีกฎหมายเอกชน เช่น คำสั่งให้ความช่วยเหลือทางการเงิน และคำสั่งห้ามในคดีความรุนแรงในครอบครัว นอกจากนี้ยังสามารถพิจารณาคดีรับบุตรบุญธรรมและคดีกฎหมายมหาชนภายใต้พระราชบัญญัติเด็ก ค.ศ. 1989 ได้ แต่คดีที่ซับซ้อนสามารถโอนไปยังศาลที่สูงกว่าได้ ศาลนี้ “มีเขตอำนาจจำกัดกว่าศาลสูง และทนายความส่วนใหญ่มักนิยมใช้ศาลเคาน์ตี้มากกว่า”

ศาลเคาน์ตี้ (County Courts)

ศาลเคาน์ตี้จัดการคดีกฎหมายครอบครัวส่วนใหญ่ ศาลเคาน์ตี้หลายแห่งถูกกำหนดให้เป็น “ศาลคดีหย่าร้าง” (divorce county courts) ซึ่งมีอำนาจในการพิพากษาให้หย่าร้าง การสมรสเป็นโมฆะ และการแยกกันอยู่ นอกจากนี้ยังพิจารณาคำร้องขอความช่วยเหลือทางการเงินที่เกี่ยวเนื่องกับการหย่าร้าง และคดีภายใต้พระราชบัญญัติเด็ก ค.ศ. 1989 โดยมีผู้พิพากษาที่ผ่านการรับรองพิเศษทำหน้าที่พิจารณาคดี

แผนกคดีครอบครัวแห่งศาลสูง (Family Division of the High Court)

แผนกคดีครอบครัวแห่งศาลสูงพิจารณาคดีที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครองผู้เยาว์ (wardship) คดีการลักพาตัวเด็กภายใต้อนุสัญญากรุงเฮกและอนุสัญญายุโรป รวมถึงการอุทธรณ์และคดีที่โอนมาจากศาลระดับล่างเนื่องจากมีความซับซ้อน ความยาก หรือความร้ายแรงของคดี

กระบวนการอุทธรณ์โดยทั่วไปจะเริ่มจากศาลระดับล่างไปยังศาลอุทธรณ์ (Court of Appeal) และสุดท้ายคือสภาขุนนาง (House of Lords) เมื่อทราบถึงโครงสร้างศาลที่เป็นทางการแล้ว ประเด็นถัดไปคือการพิจารณาว่าประชาชนจะสามารถเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมเหล่านี้ได้อย่างไร ซึ่งนำไปสู่เรื่องความช่วยเหลือทางกฎหมาย

5. ความช่วยเหลือทางกฎหมาย (Legal Aid)

ความช่วยเหลือทางกฎหมาย (Legal Aid) คือความช่วยเหลือทางการเงินที่รัฐจัดหาให้เพื่อครอบคลุมค่าใช้จ่ายทางกฎหมายสำหรับผู้ที่มีคุณสมบัติตามเกณฑ์ โครงการนี้บริหารจัดการโดยคณะกรรมการช่วยเหลือทางกฎหมาย (Legal Aid Board) ความช่วยเหลือนี้ไม่จำเป็นต้องเป็นการให้เปล่าเสมอไป เพราะผู้ขออาจต้องจ่ายเงินสมทบ ขึ้นอยู่กับฐานะทางการเงินของตนเอง

ความช่วยเหลือทางกฎหมายมี 3 รูปแบบหลัก ดังนี้:

คำแนะนำและความช่วยเหลือทางกฎหมาย (Legal Advice and Assistance – the Green Form Scheme)

โครงการนี้อนุญาตให้บุคคลที่มีคุณสมบัติตามเกณฑ์ทางการเงินสามารถรับบริการทางกฎหมายได้ฟรีหรือจ่ายเงินสมทบบางส่วน โดยครอบคลุมค่าใช้จ่ายของทนายความได้ถึง 2 ชั่วโมง (หรือ 3 ชั่วโมงสำหรับคดีเกี่ยวกับการสมรสที่เกี่ยวข้องกับการเตรียมคำฟ้อง) บริการนี้ครอบคลุมการให้คำปรึกษาทั่วไป การเขียนจดหมาย การเจรจาต่อรอง และการเตรียมเอกสาร แต่ไม่ครอบคลุมการว่าความในศาล อย่างไรก็ตาม โครงการนี้มีประโยชน์อย่างยิ่งในคดีหย่าร้างที่ไม่โต้แย้งกัน ซึ่งทนายความสามารถให้คำแนะนำและเตรียมเอกสารที่จำเป็นได้ ที่สำคัญคือ ผู้ที่มีสิทธิ์ได้รับคำแนะนำและความช่วยเหลือทางกฎหมายภายใต้โครงการนี้จะได้รับการยกเว้นค่าธรรมเนียมศาลที่จำเป็นสำหรับการยื่นคำฟ้องหย่าและคำพิพากษาถึงที่สุด

ความช่วยเหลือโดยการว่าต่างแก้ต่าง (Assistance by Way of Representation – ABWOR)

โครงการนี้เป็นการขยายขอบเขตของ Green Form Scheme ให้ครอบคลุมค่าใช้จ่ายของทนายความในการเตรียมคดีและว่าความให้แก่ลูกความในศาลพิจารณาคดีครอบครัวของแมจิสเตรต เช่น การขอคำสั่งให้ความช่วยเหลือทางการเงิน หรือคดีรับบุตรบุญธรรมที่มีการโต้แย้ง อย่างไรก็ตาม มีข้อยกเว้นที่สำคัญคือ คดีทั้งหมดภายใต้พระราชบัญญัติเด็ก ค.ศ. 1989 จะไม่อยู่ในขอบเขตของ ABWOR และต้องยื่นขอความช่วยเหลือทางกฎหมายแพ่ง (Civil Legal Aid) โดยตรง

ความช่วยเหลือทางกฎหมาย (Legal Aid – Civil Legal Aid)

ความช่วยเหลือทางกฎหมายแพ่งมีไว้สำหรับการว่าความในศาลสำหรับบุคคลที่มีคุณสมบัติตามเกณฑ์ทางการเงินและผ่านการทดสอบสองประการคือ:

การทดสอบคุณค่าทางกฎหมายของคดี (Legal merits test): ผู้ยื่นคำขอต้องมีเหตุผลอันสมควรในการฟ้องร้อง ป้องกัน หรือเป็นคู่ความในคดี
การทดสอบความสมเหตุสมผล (Reasonableness test): การให้ความช่วยเหลือทางกฎหมายต้องมีความสมเหตุสมผลในสถานการณ์นั้นๆ

มีข้อยกเว้นที่สำคัญในคดี “กฎหมายมหาชน” บางประเภทภายใต้พระราชบัญญัติเด็ก ค.ศ. 1989 เช่น คดีขอให้เด็กอยู่ในความดูแล (care order) หรือคำสั่งคุ้มครองฉุกเฉิน (emergency protection order) ซึ่งบิดามารดา (รวมถึงบิดาที่ไม่ใช่คู่สมรส), บุตร และบุคคลที่มีอำนาจปกครองบุตร จะได้รับความช่วยเหลือทางกฎหมายโดยไม่ต้องผ่านการทดสอบฐานะทางการเงินหรือคุณค่าของคดี

นอกจากนี้ ยังมีแนวคิดที่เรียกว่า “ภาระผูกพันตามกฎหมาย” (Statutory charge) ซึ่งคือสิทธิของคณะกรรมการช่วยเหลือทางกฎหมายในการเรียกคืนค่าใช้จ่ายจากทรัพย์สินใดๆ ที่คู่ความซึ่งได้รับความช่วยเหลือทางกฎหมายได้รับมาหรือรักษาไว้ได้จากผลของคดี

6. สรุปประเด็นสำคัญสำหรับการสอบ (Key Takeaways for Examination)

ส่วนสุดท้ายนี้ได้สรุปแนวคิดที่สำคัญที่สุดจากบทนำ เพื่อให้การเตรียมตัวและทบทวนสำหรับการสอบมีประสิทธิภาพสูงสุด

พลวัตของกฎหมายครอบครัว (The Dynamics of Family Law): ประเด็นสำคัญคือ กฎหมายครอบครัวมีการเปลี่ยนแปลงและพัฒนาอย่างต่อเนื่องผ่านการออกกฎหมายใหม่ๆ และได้รับอิทธิพลจากอนุสัญญาระหว่างประเทศเพิ่มมากขึ้น
หน้าที่หลักและลักษณะ (Core Functions and Nature): หน้าที่หลักของกฎหมายครอบครัวคือการคุ้มครอง (protective) และการปรับปรุง (adjustive) ความสัมพันธ์ โดยมีลักษณะพื้นฐานที่สำคัญคือการใช้ดุลยพินิจ ซึ่งถูกชี้นำโดยหลักการที่กฎหมายกำหนดไว้
การยุติข้อพิพาทแนวใหม่ (Modern Dispute Resolution): การระงับข้อพิพาททางเลือก (ADR) เช่น การไกล่เกลี่ย (mediation) และการประนีประนอม (conciliation) มีความสำคัญเพิ่มขึ้นอย่างยิ่งในฐานะทางเลือกแทนการต่อสู้คดีในศาลแบบดั้งเดิม
โครงสร้างศาล (Court Structure): ระบบศาลครอบครัวมี 3 ระดับ ได้แก่ ศาลแมจิสเตรต (Magistrates’ Courts) ศาลเคาน์ตี้ (County Courts) และศาลสูง (High Court) และต้องจำความแตกต่างที่สำคัญระหว่างคดีกฎหมายมหาชนและคดีกฎหมายเอกชน
การเข้าถึงกระบวนการยุติธรรม (Access to Justice): ความช่วยเหลือทางกฎหมาย (Legal Aid) มีหลายรูปแบบเพื่อช่วยเหลือบุคคลในเรื่องค่าใช้จ่ายทางกฎหมายในคดีครอบครัว ได้แก่ Green Form, ABWOR และ Civil Legal Aid

Introduction to Family Law

Family law is a branch of law that is changing rapidly and continuously. Studying this field is not only about understanding the rules that govern personal relationships, but also about exploring the deep connection between law and social change. Grasping these dynamics is therefore crucial for examination preparation, so that you can accurately analyse and apply legal principles to evolving factual situations.

1. Overview and Dynamics of Family Law

English family law is not a static set of rules, but a constantly evolving field influenced by major legal reforms, social change, and increasing international influences. Over the past decades, there have been significant developments, particularly in the area of children’s law, reflecting efforts to modernise the law in line with contemporary social conditions.

The rapid development of English family law is clearly reflected in a number of major legislative reforms. The most prominent examples include:

The Family Law Reform Act 1987, which reformed much of the law relating to children of parents who were not married to each other.
The Children Act 1989, which came into force in 1991 and brought about fundamental and wide-ranging changes to most of the civil law relating to children.
The Child Support Act 1991, which created a new system for dealing with child maintenance, implemented in April 1993, and transferred responsibility from the courts to the Child Support Agency.

In addition, family law has taken on an increasingly international dimension as travel and migration have become easier worldwide, giving rise to new legal issues such as the recognition of foreign marriages and divorces, as well as applications for financial relief in England following a foreign divorce. The importance of this international dimension is reflected in a number of conventions governing matters such as child abduction and reciprocal enforcement of maintenance. Two particularly important conventions that have significantly influenced English family law are:

The European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHR): This convention is of great importance, especially:
- Article 8, which guarantees the right to respect for private and family life; and
- Article 12, which guarantees the right to marry and to found a family.
  Although the Convention had not yet been directly incorporated into English law at the time referred to, proceedings brought against the United Kingdom under the Convention have exerted pressure on the government to reform domestic law in a number of areas, for example access to children in public care.
The United Nations Convention on the Rights of the Child 1989 (UNCRC): This convention aims to promote and protect children’s rights worldwide. Although there is no court with direct enforcement powers, the UN Committee on the Rights of the Child, established under the Convention, monitors states’ compliance and makes recommendations to governments on legal reform.

Understanding these dynamics shows that family law is continually adapting, which leads us on to consider the core functions, scope, and basic characteristics of this branch of law.

2. Function, Scope, and Nature of Family Law

Understanding the main functions of family law is strategically important because it provides the conceptual framework needed to analyse and assess the effectiveness of the law. Identifying these functions helps us to understand the nature of family law and provides criteria for judging whether it succeeds or fails in meeting social needs.

There are different theoretical frameworks for describing the functions of family law, including:

Bromley and Lowe’s framework:
- Defining and altering status – for example marriage, divorce, and parenthood.
- Providing mechanisms for resolving disputes – such as disputes over property or child care.
- Providing physical and economic protection – for example injunctions against domestic violence.
- Adjusting and dividing property – such as the division of matrimonial property on divorce.
Eekelaar’s framework:
- Protective function – protecting members of the family.
- Adjustive function – adjusting legal relationships and status.
- Supportive function – supporting the family structure.

As to scope, family law focuses primarily on the nuclear family, consisting of father, mother, and children, and extends to cohabitants (partners living together without being married). Generally, it does not cover the extended family (such as grandparents, uncles, aunts). However, this boundary is not absolute: in some situations other family members may apply to the court, particularly under the Children Act 1989.

The most fundamental characteristic of family law is its heavy reliance on discretion. This broad discretion is necessary to deal with “the infinite variety of family circumstances”. However, judicial discretion is not unfettered: it is guided by statutory criteria set out in statutory checklists which the court is required to consider. For example:

Section 1(3) of the Children Act 1989 – in cases concerning a child’s welfare.
Section 25 of the Matrimonial Causes Act 1973 – in considering financial and property orders on divorce.

The modern concept of dispute resolution in family law has also evolved towards the use of methods such as conciliation and mediation, which have become central features of family law today.

3. The Importance of Conciliation and Mediation

In modern times, family law has moved away from purely adversarial litigation in the courts towards Alternative Dispute Resolution (ADR). This shift is highly significant, as it aims to reduce hostility, psychological harm, and costs for families in conflict. It has also been strongly supported by professional bodies such as the Solicitors’ Family Law Association (SFLA), whose aim is “to encourage a conciliatory rather than a confrontational approach to the resolution of family disputes.”

Although the terms “mediation” and “conciliation” are often used in the context of ADR, they differ in practice:

Mediation usually refers to an ADR process covering all types of disputes arising from divorce, including financial, property, and child-related issues.
Conciliation has traditionally referred to ADR processes more limited to disputes specifically concerning children.

These ADR methods have been put into practice through two main types of schemes:

Out-of-court schemes: Operated by voluntary agencies which are members of the National Association of Family Mediation and Conciliation Services (NAFMCS).
In-court schemes: Processes in which the parties, their legal advisers, and a divorce court welfare officer meet together in a room separate from the courtroom in an attempt to reach agreement.

However, mediation has also been subject to criticism. Key concerns include the lack of clear procedures, which can result in widely differing practices. There are also worries about imbalances of bargaining power between the parties, which may allow the stronger party to pressure the other into an unfair agreement, and fears that it may result in a form of “lawyerless justice” that could undermine the rule of law.

From these methods of dispute resolution, we turn next to the court structure that administers family law.

4. Courts Administering Family Law

Although there is no single unified “family court” in England and Wales, there is a three-tier system of specialist courts dealing with family cases. Understanding this structure is vital for grasping jurisdiction in different types of proceedings.

Before looking at the court structure, it is important to distinguish between public law and private law cases in the family law context:

Public law cases: These involve local authorities and state bodies, for example applications for care orders or emergency protection orders for children.
Private law cases: These are disputes between private individuals, such as divorce proceedings, applications for financial relief, or residence orders determining where a child is to live.

The three levels of courts handling family cases are:

Magistrates’ Family Proceedings Courts

These courts are presided over by lay magistrates who have received special training in family work. They have jurisdiction to make orders in private law cases such as financial provision and non-molestation orders in domestic violence cases. They can also deal with adoption and public law proceedings under the Children Act 1989. However, more complex cases may be transferred to higher courts. These courts have “more limited jurisdiction than the High Court, and most solicitors prefer to use the county courts.”

County Courts

County courts handle the majority of family law cases. Many county courts are designated as divorce county courts, with jurisdiction to grant decrees of divorce, nullity, and judicial separation. They also hear applications for financial relief associated with divorce and cases under the Children Act 1989, usually before judges with special authorisation to deal with family matters.

Family Division of the High Court

The Family Division of the High Court hears cases involving wardship, international child abduction under the Hague and European Conventions, as well as appeals and cases transferred from lower courts because of their complexity, difficulty, or seriousness.

Appeals generally proceed from lower courts to the Court of Appeal, and ultimately to the House of Lords (now the Supreme Court, though your text refers to the historical position). Having understood the formal court structure, the next issue is how people can access these processes, which leads to the topic of legal aid.

5. Legal Aid

Legal aid is financial assistance provided by the state to cover legal costs for those who meet the eligibility criteria. The scheme is administered by the Legal Aid Board. Legal aid is not always completely free: applicants may be required to contribute, depending on their financial circumstances.

There are three main forms of legal aid:

Legal Advice and Assistance (the Green Form Scheme)

This scheme allows people who satisfy the financial criteria to receive legal services free of charge or on a contribution basis. It covers up to two hours of a solicitor’s work (or three hours in matrimonial cases involving the preparation of a divorce petition). It includes general advice, writing letters, negotiation, and preparing documents, but does not cover representation in court.

However, it is particularly useful in undefended divorce cases, where a solicitor can advise and prepare the necessary documents. Importantly, those entitled to legal advice and assistance under this scheme are exempt from paying the court fees required to issue a divorce petition and obtain a decree absolute.

Assistance by Way of Representation (ABWOR)

This scheme extends the Green Form Scheme to cover a solicitor’s costs in preparing and conducting a case before the magistrates’ family proceedings court—for example applications for financial provision or contested adoption proceedings. However, there is a major exception: all public law cases under the Children Act 1989 fall outside ABWOR and require a direct application for civil legal aid.

Civil Legal Aid

Civil legal aid is available for representation in court to those who meet the financial criteria and pass two tests:

Legal merits test – the applicant must have reasonable grounds for bringing, defending, or being a party to the proceedings.
Reasonableness test – it must be reasonable in all the circumstances to grant legal aid.

There are important exceptions in certain public law cases under the Children Act 1989, such as care proceedings or applications for emergency protection orders, where parents (including unmarried fathers), the child, and persons with parental responsibility are automatically entitled to legal aid without having to satisfy the financial or merits tests.

In addition, there is the concept of the “statutory charge”, which is the Legal Aid Board’s right to recover its costs from any property that a legally-aided party recovers or preserves as a result of the proceedings.

6. Key Takeaways for Examination

This final section summarises the most important concepts from the introduction, to support effective revision for examinations:

Dynamics of Family Law
Family law is continuously changing and developing through new legislation and is increasingly influenced by international conventions.
Core Functions and Nature
The main functions of family law include protection and adjustment of family relationships. A key characteristic is the extensive use of judicial discretion, guided by statutory principles and checklists.
Modern Dispute Resolution
Alternative Dispute Resolution (ADR)—such as mediation and conciliation—is of growing importance as an alternative to traditional adversarial court proceedings.
Court Structure
The family justice system operates on three levels: Magistrates’ Courts, County Courts, and the High Court, and it is essential to distinguish clearly between public law and private law cases.
Access to Justice
Legal aid exists in several forms—Green Form advice, ABWOR, and Civil Legal Aid—to help individuals meet the legal costs of family proceedings, with special protection in certain public law children cases.

家庭法导论

家庭法是一门发展迅速且持续变化的法律领域。学习此领域不仅需要理解规范个人关系的法律规则，也需要探究法律与社会变迁之间深刻的互动关系。理解这些动态对于备考尤为重要，因为它使我们能够在不断变化的事实情境下，准确分析并运用相关法律原则。

1. 家庭法的概述与动态（Overview and Dynamics of Family Law）

英国家庭法并非一套静止不变的规则，而是不断演进的法律体系，深受重大法律改革、社会变化，以及日益增强的国际影响所塑造。在过去数十年里，尤其是在儿童法领域发生了许多重要的发展，反映出立法者努力使法律更符合现代社会的需求。

英国家庭法的快速发展体现在多项重要的立法改革中，包括：

1987 年《家庭法改革法》（Family Law Reform Act 1987）：对非婚生子女相关的法律进行了大幅改革。
1989 年《儿童法》（Children Act 1989）：1991 年生效，为大部分涉及儿童的民事法律带来根本性且全面的改变。
1991 年《子女抚养法》（Child Support Act 1991）：建立了新的子女抚养费体系，于 1993 年正式实施，将抚养费的管辖权从法院转移至子女抚养机构（CSA）。

此外，随着全球旅行与迁移更加便利，家庭法的 国际维度 变得越来越重要，引发了许多跨境法律问题，例如：

外国婚姻与离婚的承认
外国离婚后在英国提出经济救济申请
国际儿童绑架
跨国抚养费执行

这些议题与一系列国际公约密切相关，其中两项对英国家庭法影响尤为深远：

（1）《欧洲人权公约》（ECHR）

第 8 条：保障对私人生活与家庭生活的尊重
第 12 条：保障结婚权与组建家庭的权利

尽管公约在当时尚未直接纳入英国国内法，但许多在欧洲法院提起的诉讼给英国政府施加了压力，促使其在诸多领域进行法律改革，例如儿童在政府监管下的探视权。

（2）《联合国儿童权利公约》（UNCRC，1989）

该公约旨在促进并保护全球儿童的权利。尽管没有直接的强制执行法院，但联合国儿童权利委员会负责监督成员国的履行情况，并向各国政府提出立法改革建议。

这些因素说明家庭法始终处于变化之中，这也引导我们进一步探讨其核心功能、适用范围与基本特征。

2. 家庭法的功能、范围与性质（Function, Scope, and Nature of Family Law）

理解家庭法的主要功能，有助于建立分析法律效力的概念框架。明确这些功能可以帮助我们理解家庭法的性质，并用以判断法律是否有效回应社会需求。

主要的理论框架包括：

（1）Bromley 与 Lowe 的分类

定义与改变身份关系（如婚姻、离婚、父母身份）
提供争议解决机制（如财产分配、儿童抚养争议）
提供身体与经济保护（如禁制令、家庭暴力保护）
调整与分配财产（如离婚后的财产分割）

（2）Eekelaar 的三功能模型

保护功能（Protective）
调整功能（Adjustive）
支持功能（Supportive）

适用范围（Scope）

家庭法主要关注：

✔ 核心家庭（nuclear family）：父母与子女
✔ 同居伴侣（cohabitants）

一般不涵盖：

✘ 扩展家庭（extended family）：祖父母、叔伯、姑姨等

但在 1989 年《儿童法》 下，扩展家庭成员在特定情形下也可向法院提出申请。

最重要的特征：高度的司法裁量（discretion）

由于家庭情境极其多样，法院需要广泛的裁量权。但裁量并非无限，而是受到法律规定的检查清单（statutory checklists）约束，例如：

《儿童法》1989 第 1(3) 条：儿童福利清单
《婚姻诉因法》1973 第 25 条：离婚财务因素清单

现代家庭法也日益重视非诉讼方式的争端解决，如：调解、和解。

3. 调解与和解的重要性（The Importance of Conciliation and Mediation）

现代家庭法逐渐从 法院对抗式诉讼（adversarial litigation）转向 替代性争端解决方式（ADR）。这一转变旨在减少家庭冲突带来的敌意、心理创伤与经济负担。

专业机构如 家庭律师协会（SFLA） 强调应鼓励和解式（conciliatory）而非对抗式的方法。

Mediation 与 Conciliation 的区别

术语	意义
Mediation（调解）	处理所有离婚相关争议：财产、金钱、子女安排等
Conciliation（和解）	传统上多用于仅涉及子女的争议

ADR 的实施方式

法院外调解（Out-of-court schemes）
由志愿机构执行，属于全国家庭调解与和解服务协会（NAFMCS）
法院内调解（In-court schemes）
当事人、律师、福利官在法院外的会议室尝试达成协议

批评与争议

调解也存在隐忧：

程序不统一 → 实务差异巨大
双方力量不平衡 → 弱势者可能被迫接受不公平协议
可能导致 “无律师的正义”（lawyerless justice）
有可能削弱法律保护弱势群体的功能

这些因素推动我们继续了解执行家庭法的法院体系。

4. 家庭法的司法体系（Courts Administering Family Law）

英国与威尔士并无单一的“家庭法院”，而是由以下三级体系构成：

（1）治安官家庭法庭（Magistrates’ Family Proceedings Courts）

由受过专业培训的**无律师法官（lay magistrates）**审理
管辖事项包括：
- 私法案件：家庭暴力禁制令、经济扶助令
- 部分公法案件：照顾令、收养
复杂案件可转至上级法院

法院权限有限，因此多数律师偏向使用郡法院。

（2）郡法院（County Courts）

多数家庭案件在郡法院处理。

具有管辖权：

离婚、婚姻无效、司法分居
离婚附带的财产与金钱争议
《儿童法》下的子女案件
由专门授权的法官审理

（3）高等法院家庭庭（Family Division of the High Court）

处理：

未成年人监护（wardship）
国际儿童绑架（海牙公约）
下级法院移送的复杂案件
上诉案件

上诉路线：

郡法院／治安官法院 → 上诉法院（Court of Appeal） → 上议院（House of Lords，当今为 Supreme Court）

接下来讨论当事人如何获得诉讼资源：法律援助。

5. 法律援助（Legal Aid）

法律援助是国家资助符合资格者支付法律费用的制度，旨在保障司法可及性。由 法律援助委员会（Legal Aid Board） 管辖。

法律援助并非总是全额免费，部分申请者需按经济状况缴纳分担金。

三种主要法律援助形式

（1）法律咨询与协助（Green Form Scheme）

提供最多 2 小时（婚姻案件可达 3 小时）的律师服务，包括：

法律建议
写信
谈判
文件准备

但 不包括出庭。

特别适用于无争议离婚。

持有 Green Form 资格者亦可免缴离婚申请与绝对判令（decree absolute）的法院费用。

（2）诉讼代理协助（ABWOR）

可覆盖律师：

案件准备
在治安官家庭法庭代理客户

适用案件：

财务命令申请
有争议的收养案

重要例外：

《儿童法》1989 的所有公法案件不适用 ABWOR，必须直接申请民事法律援助。

（3）民事法律援助（Civil Legal Aid）

申请者需通过两项测试：

案件法律价值测试（Legal merits test）
合理性测试（Reasonableness test）

但若案件属于《儿童法》下的特定公法程序（如照顾令、紧急保护令）：

✔ 父母（包括未婚父亲）
✔ 儿童
✔ 具有监护权者

可无须接受财务与案件价值测试，即自动获得法律援助。

法定收费（Statutory Charge）

如果当事人通过诉讼获得或保全了财产，法律援助委员会可从该财产中收回法律费用。

6. 备考重点总结（Key Takeaways for Examination）

家庭法的动态性
法律持续通过改革与国际公约而发展。
功能与性质
核心功能是保护与调整家庭关系。
家庭法高度依赖法院裁量权，但有立法清单作为指导。
现代争议解决方式（ADR）
调解与和解的重要性显著提升，是法院诉讼的替代模式。
法院体系
三级法院：治安官 → 郡法院 → 高等法院。
区分公法与私法案件至关重要。
司法可及性（法律援助）
三大制度：Green Form、ABWOR、民事法律援助。
特定儿童公法案件享有自动援助。

nbLM 1 Introduction